1. ประวัติศาสตร์การสหกรณ์ จากยุคปฏิวัติอุตสาหกรรมในยุโรป (รอชเดล) สู่บริบทการสหกรณ์ไทย
ประวัติศาสตร์ของสหกรณ์โลกมีวิวัฒนาการที่ยาวนาน
โดยมีจุดเปลี่ยนสำคัญในช่วงการปฏิวัติอุตสาหกรรมของโลก
ซึ่งสามารถสรุปเป็นลำดับเหตุการณ์และประเด็นสำคัญได้ดังนี้
1.1 จุดกำเนิดและมูลเหตุปัจจัย
(ยุคก่อนปี ค.ศ. 1844) แม้ว่ารูปแบบการร่วมมือช่วยเหลือกันจะมีมานานในประวัติศาสตร์มนุษย์
เช่น การลงแขกเกี่ยวข้าว หรือสมาคมช่างฝีมือ
แต่ขบวนการสหกรณ์สมัยใหม่ถือกำเนิดขึ้นในทวีปยุโรปช่วงศตวรรษที่ 18 และ 19 ซึ่งเป็นผลผลิตโดยตรงจากความทุกข์ยากทางเศรษฐกิจและสังคมที่เกิดจากการปฏิวัติอุตสาหกรรม
(Industrial Revolution)
1.2
บริบทสังคม การปฏิวัติอุตสาหกรรม ที่เริ่มขึ้นในปี
ค.ศ. 1760 นายทุนนำเครื่องจักรมาใช้แทนแรงงานคนต่อรองกับชนชั้นกรรมมาชีพโดยการลดค่าจ้างแรงงาน
กดค่าแรงให้ต่ำ ส่งผลต่อภาวะว่างงาน และกรรมกรถูกเอารัดเอาเปรียบจากนายทุนด้านอื่น
ๆ เช่น พ่อค้าคนกลางมักปลอมปนสินค้าและขายราคาแพง
สถานการณ์นี้บีบคั้นให้ชนชั้นแรงงานต้องแสวงหาทางออกร่วมกัน เช่น ช่างทอผ้าในโรงงานทอผ้าแห่งเมือง
Manchester
ประเทศอังกฤษ
1.3
สหกรณ์ยุคเริ่มแรก มีการบันทึกถึงกลุ่มความร่วมมือในยุคแรกๆ
เช่น สมาคมผู้ทอผ้า Fenwick (Fenwick Weavers' Society) ถือเป็นสหกรณ์ที่เก่าแก่ที่สุดในโลก ก่อตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 14 มีนาคม ค.ศ. 1761 โดยกลุ่มช่างทอผ้าจำนวน 16 คน ในเมือง Fenwick รัฐ Ayrshire ในประเทศสกอตแลนด์ กลุ่มช่างทอผ้าดังกล่าว
ได้ลงนามในคำปฏิญาณว่าจะจงรักภักดีต่อกันและกัน สร้างผลผลิตที่ดี เพียงพอ
และกำหนดราคาไม่ให้สูงหรือต่ำเกินกว่าที่ตกลงกัน
ด้วยแนวคิดที่ว่าชนชั้นแรงงานสามารถจัดระเบียบตัวเองและร่วมมือกันในทางที่เป็นประโยชน์ร่วมกันและทำให้พวกเขาสามารถดำเนินการด้วยตนเองได้
สมาคมผู้ทอผ้า Fenwick เริ่มต้นด้วยการแบ่งปันอุปกรณ์ เช่น
เครื่องทอผ้าและวัตถุดิบที่ใช้ในอุตสาหกรรมทอผ้า
เริ่มขายอาหารลดราคาและสิ่งจำเป็นอื่น ๆ ให้กับสมาชิก
เริ่มให้กู้ยืมเงินจำนวนเล็กน้อยแก่ครอบครัวของสมาชิกเมื่อต้องการ
ต่อมาสมาคมผู้ทอผ้า Fenwick ได้ถูกบันทึกไว้ว่าเป็นสหกรณ์เครดิตยูเนี่ยนแห่งแรก
1.4
ผู้ริเริ่มการสหกรณ์
1) Robert Owen (โรเบิร์ต โอเวน) (ค.ศ.
1771 - 1858) ได้รับการยกย่องเป็นบิดาแห่งการสหกรณ์โลก เขาเป็นเจ้าของโรงงานทอผ้าที่มีแนวคิดสังคมนิยมเชิงอุดมคติ
ต้องการล้มล้างระบบกำไรและเสนอให้จัดตั้งชมรมสหกรณ์ (Cooperative
Communities) หรือหมู่บ้านสหกรณ์ (ค.ศ. 1800)
เพื่อให้คนงานพึ่งพาตนเอง แม้โครงการที่เขาทดลองในสหรัฐอเมริกา (New
Harmony) (ค.ศ. 1825 - 1827) จะล้มเหลว
แต่แนวคิดของเขาได้วางรากฐานปรัชญาให้แก่ขบวนการสหกรณ์ในเวลาต่อมา
ช่วงปี
ค.ศ. 1800 – 1824 Robert Owen ได้ใช้แนวคิดสังคมนิยมโดยการจัดสวัสดิการต่าง
ๆ ให้แก่คนงานในโรงงานทอผ้าและชุมชน ในเมือง New Lanark ประเทศสกอตแลนด์
จนแนวคิดดังกล่าวได้รับการยอมรับไปทั่วยุโรป เนื่องจาก Robert Owen พิสูจน์ให้เห็นว่าองค์กรอุตสาหกรรมไม่จำเป็นต้องขูดรีดแรงงานส่วนเกินเพื่อแสวงหาความมั่งคั่งเหมือนองค์กรอุตสาหกรรมทั่วไป
แต่สามารถดำเนินธุรกิจอย่างมีกำไรที่เพียงพอได้โดยการแบ่งปันกำไรส่วนเกินกลับไปสู่แรงงานด้วยระบบสวัสดิการสังคม
อันนำมาซี่งความเป็นอยู่ที่ดีของชนชั้นแรงงาน และชุมชนในเมือง New Lanark
ในปี
ค.ศ. 1832 ได้มีการก่อตั้งห้างสรรพสินค้าในกรุงลอนดอน ชื่อ The
National Equitable Labour Exchange โดยวิธีการซื้อขายในห้างนี้
ไม่ใช้เงินตราเป็นสื่อกลาง แต่ใช้บัตรแรงงาน
มูลค่าของบัตรคำนวณจากระยะเวลาที่ใช้แรงงานในการผลิตสินค้าหนึ่ง ๆ เช่น
ใช้แรงงานผลิตสินค้าจำนวน 1 ชั่วโมง จะได้ 1 บัตร
แล้วสามารถนำบัตรนั้นไปแลกสินค้าอื่น ๆ ได้
แนวคิดของ
Robert
Owen ดังกล่าว สอดคล้องกับทฤษฎีมูลค่าของ Karl Mark ที่ว่า “ผลผลิตจากแรงงานมนุษย์ทุกอย่างจะต้องมี มูลค่า (Value) ในการใช้ อย่างไรก็ตาม คำว่ามูลค่าในการใช้ ก็มีความหมายสองแบบ ซึ่งอาจจะพูดถึงมูลค่าในการใช้ของสินค้าหนึ่ง
และอาจจะพูดถึงมูลค่าในการใช้ต่าง ๆ ได้อีกเมื่อหมายถึงสังคมหนึ่ง ๆ ที่มีการผลิต
แต่มูลค่าการใช้เท่านั้นนั่นคือในสังคมที่ผลิตผลผลิตขึ้นมาเพื่อบริโภคโดยตรง
ไม่ว่าจะบริโภคโดยผู้ผลิตเอง หรือโดยชนชั้นปกครองที่ได้ผลผลิตไปก็ตาม
นอกจากผลผลิตจากแรงงานมนุษย์จะมีมูลค่าในการใช้แล้ว ก็ยังมีมูลค่าในการแลกเปลี่ยนได้อีกด้วย…”
2) Dr. William King (นายแพทย์วิลเลี่ยม คิง)
(ค.ศ. 1786 - 1865) เป็นผู้เชื่อมโยงแนวคิดของ Owen
สู่การปฏิบัติจริง โดยเสนอให้เริ่มจากเล็กไปใหญ่
คือการตั้งร้านค้าสหกรณ์ (Trading Association) เพื่อสะสมทุนก่อน
แล้วจึงขยายไปสู่คอมมูน ท่านได้ออกวารสาร The Co-operator (ค.ศ. 1828 – 1830) เพื่อเผยแพร่ความรู้แก่ชนชั้นแรงงานในประเทศอังกฤษ
1.5 สหกรณ์รอชเดล (The
Rochdale Pioneers) จุดเริ่มต้นอย่างเป็นทางการของขบวนการสหกรณ์สากลสมัยใหม่
คือการก่อตั้ง สมาคมผู้นำอันเที่ยงธรรมแห่งรอชเดล (Rochdale Society of
Equitable Pioneers) เมื่อวันที่ 21 ธันวาคม
ค.ศ. 1844 ในเมืองรอชเดล ประเทศอังกฤษ โดยกลุ่มช่างทอผ้า
28 คน ที่ประสบปัญหาเศรษฐกิจในช่วงทศวรรษแห่งความหิวโหย
ได้รวมตัวกันเปิดร้านค้าเล็ก ๆ เพื่อขายสินค้าอุปโภคบริโภคที่จำเป็น
ในราคาที่เป็นธรรมและไม่ปลอมปน ร้านสหกรณ์ Rochdale ตั้งขึ้น
ณ โกดังเลขที่ 31 Toad Lane (ต่อมากลายเป็นพิพิธภัณฑ์ในปี
ค.ศ. 1931) สมาชิกแรกเริ่ม 28 คน
ทุนดำเนินงาน 28 ปอนด์ (ประมาณ 168 บาท
อัตราแลกเปลี่ยนในสมัยนั้น 1 ปอนด์ เท่ากับ 6 บาท) สหกรณ์ Rochdale จดทะเบียนเมื่อวันที่ 24 ตุลาคม ค.ศ. 1844 และเริ่มซื้อขายในวันที่ 21 ธันวาคม ค.ศ. 1844
ช่วงแรกร้านค้าขายสินค้าพื้นฐานเพียง 5 รายการเท่านั้น
ได้แก่ เนย แป้ง น้ำตาล ข้าวโอ๊ต และเทียน
Rochdale
Pioneers เป็นพื้นฐานสำหรับสหกรณ์สมัยใหม่ และพัฒนาไปสู่ The
Co-operative Group ซึ่งเป็นสหกรณ์ผู้บริโภคที่ใหญ่ที่สุดในสหราชอาณาจักร
ปัจจัยความสำเร็จที่สำคัญคือการดำเนินการตามรากฐานของผู้บุกเบิก Rochdale ที่วางรากฐานเป็นหลักการที่สำคัญไว้ซึ่งก็คือหลักการสหกรณ์ ความสำเร็จของรอชเดลไม่ใช่สหกรณ์แห่งแรกที่เกิดขึ้น
แต่เป็นสหกรณ์แห่งแรกที่ประสบความสำเร็จและสร้างรูปแบบที่ทําซ้ำได้โดยมีการกำหนดหลักปฏิบัติ
(Rochdale Principles) ที่ชัดเจน นวัตกรรมสำคัญคือ การเฉลี่ยคืนกำไรตามส่วนที่สมาชิกซื้อ
(Patronage Dividend) ซึ่งสร้างแรงจูงใจให้สมาชิกมาอุดหนุนร้านค้าต่อเนื่อง
1.6 การขยายตัวของสหกรณ์สู่ภาคส่วนต่าง
ๆ ในยุโรป หลังจากความสำเร็จของรอชเดล
แนวคิดสหกรณ์ได้แพร่ขยายไปสู่รูปแบบอื่น ๆ ตามความต้องการของแต่ละพื้นที่
1)
เยอรมนี (ต้นกำเนิดสหกรณ์เครดิต) เกิดขึ้นเพื่อแก้ปัญหาหนี้สินและการเข้าถึงแหล่งเงินทุน
โดยHermann
Schulze-Delitzsch ริเริ่มสหกรณ์เครดิตในเขตเมือง
(People’s Bank) ในปี ค.ศ. 1852 สำหรับช่างฝีมือและพ่อค้า
ขณะที่ Friedrich Wilhelm Raiffeisen ได้ริเริ่มสหกรณ์เครดิตในเขตชนบท
(ค.ศ. 1848) และก่อตั้งสหกรณ์เครดิตในชนบทสมาคมแรกในปี ค.ศ. 1862 เพื่อช่วยเหลือเกษตรกร
โดยเน้นการช่วยเหลือซึ่งกันและกันและความรับผิดร่วมกันแบบไม่จำกัด ถือเป็น “บิดาแห่งเครดิตยูเนี่ยน” โมเดลนี้เป็นต้นแบบสำคัญของสหกรณ์หาทุนในไทยในเวลาต่อมา
2)
ฝรั่งเศส เน้นการพัฒนาสหกรณ์คนงานหรือสหกรณ์การผลิต
(Worker
Cooperatives) โดยได้รับอิทธิพลจากแนวคิดของ Charles Fourier
(ค.ศ. 1772 - 1837) ผู้เสนอแนวคิด (Phalanstere)
จุดเริ่มต้นของสหกรณ์คนงาน
3)
เดนมาร์ก ประสบความสำเร็จในรูปแบบสหกรณ์การเกษตรและสหกรณ์แปรรูปผลิตภัณฑ์
(เช่น โรงงานเนยแข็ง) โดยไม่มีความช่วยเหลือจากรัฐบาล แต่มีพื้นฐานจากระบบการศึกษา
Folk
High School และ ได้รับอิทธิพลความคิดจาก Bishop Grundtwig (ค.ศ. 1783 – 1882)
1.7 การขยายตัวของสหกรณ์ไปทั่วโลก
1)
อเมริกาเหนือ แนวคิดสหกรณ์เครดิตแพร่ขยายไปสู่แคนาดาโดย
Alphonse
Desjardins (ผู้ก่อตั้ง Caisse Populaire) และเข้าสู่สหรัฐอเมริกา
ซึ่งต่อมามีการออกกฎหมาย Federal Credit Union Act ในปี ค.ศ.
1934
2)
เอเชียและประเทศกำลังพัฒนา การขยายตัวในภูมิภาคนี้มักแตกต่างจากยุโรปตรงที่เป็นการริเริ่มโดยภาครัฐมากกว่าเกิดจากประชาชนโดยตรง
เจ้าอาณานิคม (เช่น อังกฤษในอินเดีย)
มักนำระบบสหกรณ์มาใช้เป็นเครื่องมือในการแก้ไขปัญหาหนี้สินเกษตรกรและควบคุมเศรษฐกิจ
ซึ่งไทยก็นำโมเดล Raiffeisen ผ่านทางอินเดียมาใช้ในการจัดตั้งสหกรณ์แห่งแรก
(สหกรณ์วัดจันทร์ ไม่จำกัดสินใช้) ในปี พ.ศ. 2459
1.8 องค์กรของขบวนการสหกรณ์โลก
องค์การสัมพันธภาพสหกรณ์ระหว่างประเทศ (International
Co-operative Alliance, ICA) ก่อตั้งขึ้นในปี ค.ศ. 1895 ที่กรุงลอนดอน (ปัจจุบันมีสำนักงานใหญ่ตั้งอยู่ที่นครเจนีวา
ประเทศสวิตเซอร์แลนด์) เพื่อเป็นองค์กรกลางในการประสานงาน ส่งเสริม
และกำหนดหลักการสหกรณ์สากลให้เป็นมาตรฐานเดียวกันทั่วโลก ICA ได้ปรับปรุงหลักการสหกรณ์ให้ทันสมัยขึ้นหลายครั้ง (ปี ค.ศ. 1937 และ ปี ค.ศ. 1966) จนกระทั่งปี 1995 ได้ประกาศ แถลงการณ์ว่าด้วยเอกลักษณ์ของสหกรณ์ (Statement on the
Co-operative Identity) ซึ่งระบุคำนิยาม ค่านิยม และหลักการสหกรณ์ 7
ประการ ที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบัน และกำหนดให้สหกรณ์ทั่วโลกร่วมเฉลิมฉลองวันสหกรณ์สากลตั้งแต่
พ.ศ. 2465 ต่อมาสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติมีมติเมื่อวันที่ 16 ธันวาคม พ.ศ. 2535
ให้วันเสาร์แรกของเดือนกรกฎาคมทุกปี เป็น “วันสหกรณ์สากล”
ปัจจุบัน
สหกรณ์ได้กลายเป็นองค์กรที่มีความสำคัญเชิงระบบเศรษฐกิจและสังคม โดยมีสมาชิกกว่า 1
พันล้านคนทั่วโลก
และมีบทบาทในหลากหลายภาคส่วนตั้งแต่วิสาหกิจชุมชนไปจนถึงสถาบันการเงินขนาดใหญ่
โดยกว่าร้อยละ 12 ของประชากรโลกเป็นสมาชิกสหกรณ์ มีจำนวนสหกรณ์กว่า 3
ล้านแห่งทั่วโลก มูลค่าธุรกิจกว่า 2,409.41 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ ตลอดจนสหกรณ์มีส่วนช่วยในการเติบโตทางเศรษฐกิจที่ยั่งยืน
และการจ้างงานที่มีคุณภาพและมั่นคง โดยให้งานหรือโอกาสในการทำงานแก่ผู้คน 280
ล้านคนทั่วโลก หรือคิดเป็นร้อยละ 10 ของประชากรโลกที่มีงานทำตามรายงานของ World
Cooperative Monitor (2023)
1.9 การสหกรณ์ในประเทศไทย
ประวัติศาสตร์สหกรณ์ของไทยมีวิวัฒนาการที่ยาวนานกว่า 1
ศตวรรษ
โดยมีจุดเริ่มต้นจากการแก้ปัญหาหนี้สินของชาวนาและพัฒนามาเป็นองค์กรที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจและสังคมในปัจจุบัน
ซึ่งสามารถสรุปลำดับเหตุการณ์และประเด็นสำคัญได้ดังนี้
1) มูลเหตุและจุดกำเนิดการสหกรณ์ไทย
การสหกรณ์ในไทยเกิดขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงระบบเศรษฐกิจในสมัยรัตนโกสินทร์
จากการผลิตเพื่อเลี้ยงชีพไปสู่เศรษฐกิจเพื่อการค้า โดยมีการเปิดประเทศค้าขายกับต่างชาติมากขึ้น
ส่งผลให้ชาวนาต้องการเงินทุนเพื่อขยายการผลิต
แต่ขาดแคลนเงินทุนจนต้องกู้ยืมจากนายทุนในอัตราดอกเบี้ยสูงและถูกเอารัดเอาเปรียบจนสูญเสียที่ดินทำกิน
สนธิสัญญาทางพระราชไมตรีและการค้าระหว่างสยามกับสหราชอาณาจักร
หรือที่รู้จักกันในนาม สนธิสัญญาเบาว์ริง (Bowring Treaty) ในปี พ.ศ. 2398
ได้รื้อถอนระบบเศรษฐกิจแบบผูกขาดดั้งเดิมและนำสยามเข้าสู่กระแสทุนนิยมโลกอย่างเต็มตัว
การเปลี่ยนแปลงนี้นำมาซึ่งความมั่งคั่งจากการส่งออกข้าว
แต่ในขณะเดียวกันก็ได้สร้างผลกระทบต่อโครงสร้างสังคมชาวนา
ก่อให้เกิดภาวะหนี้สินเรื้อรังและการสูญเสียที่ดินทำกิน
ทำลายสมดุลทางสังคมแบบดั้งเดิม
การพึ่งพาตลาดโลกทำให้เศรษฐกิจสยามเปราะบางต่อปัจจัยภายนอก
และโครงสร้างที่ไม่เป็นธรรมในการถือครองที่ดินและระบบสินเชื่อได้สร้างกับดักหนี้สินให้แก่ชาวนาในสมัยนั้น
เมื่อข้าวกลายเป็นสินค้าโภคภัณฑ์ระดับโลก
ห่วงโซ่อุปทานมีความซับซ้อนมากขึ้น
เกษตรกรรายย่อยไม่สามารถเข้าถึงตลาดต่างประเทศได้โดยตรง จึงเกิดกลุ่มพ่อค้าคนกลาง
ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวจีนอพยพ เข้ามาทำหน้าที่รวบรวมผลผลิต ขนส่ง แปรรูป (โรงสี)
และส่งออก การเปลี่ยนผ่านจากการผลิตเพื่อยังชีพมาเป็นการผลิตเพื่อการค้า
ทำให้ชาวนามีความจำเป็นต้องใช้เงินสดมากขึ้น ทั้งเพื่อซื้อปัจจัยการผลิต
(เมล็ดพันธุ์ เครื่องมือ ควาย) จ่ายค่าเช่าที่ดิน
และที่สำคัญคือการจ่ายภาษีเป็นตัวเงินแทนการเกณฑ์แรงงาน แต่โครงสร้างทางการเงินในขณะนั้นยังไม่เอื้ออำนวย
เมื่อเข้าไม่ถึงสถาบันการเงินในระบบ ชาวนาจึงต้องหันไปพึ่งพา “นายทุนเงินกู้นอกระบบ”
ซึ่งมักจะเป็นพ่อค้าในท้องถิ่นหรือเจ้าของที่ดิน
อัตราดอกเบี้ยที่เรียกเก็บนั้นสูงลิ่ว โดยเฉลี่ยอยู่ที่ร้อยละ 2 - 3 ต่อเดือน รูปแบบการกู้ยืมมักทำผ่านสัญญาขายฝาก
ซึ่งหากลูกหนี้ไม่สามารถไถ่ถอนคืนได้ตามกำหนด ที่ดินจะตกเป็นของนายทุนทันที
ปัญหาภัยธรรมชาติ เช่น น้ำท่วมหรือฝนแล้ง เพียงครั้งเดียว
ก็เพียงพอที่จะทำให้ชาวนาล้มละลายและสูญเสียที่ดินทำกิน จนนำไปสู่การที่รัฐต้องเข้ามาแทรกแซงด้วยการจัดตั้งสหกรณ์
ขึ้นเป็นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2459
เพื่อแก้ไขปัญหาให้กับชาวนาที่ต้องแบกรับหนี้สินและสูญเสียที่ดินทำกิน
ในสมัยรัชกาลที่ 6 รัฐบาลตระหนักถึงปัญหานี้และพยายามหาทางแก้ไข
มีการเสนอแนวคิดในการจัดตั้ง ธนาคารเกษตร หรือ ธนาคารที่ดินขึ้น
เพื่อปล่อยกู้ดอกเบี้ยต่ำแก่เกษตรกร
แต่แนวคิดนี้ไม่สามารถเกิดขึ้นได้จริงในขณะนั้น ด้วยเหตุผลหลักสองประการ คือ
การขาดหลักประกัน ธนาคารพาณิชย์ต้องการโฉนดที่ดินที่ชัดเจนเป็นหลักประกัน
แต่ชาวนาส่วนใหญ่ยังไม่มีโฉนดแผนที่
และความเสี่ยงโดยเกรงว่าธนาคารจะกลายเป็นเจ้าของที่ดินรายใหญ่เสียเองหากชาวนาผิดนัดชำระหนี้
และรัฐบาลไม่มีกลไกในการบริหารจัดการที่ดินเหล่านั้น
พระราชวรวงศ์เธอ
กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ (พระองค์เจ้ารัชนีแจ่มจรัส)
อธิบดีกรมพาณิชย์และสถิติพยากรณ์ในขณะนั้น ได้ทรงศึกษาหาทางออกและพิจารณาเห็นว่า
ระบบ “สหกรณ์” ตามแบบอย่างของ Raiffeisen ในเยอรมนี เป็นโมเดลที่เหมาะสมที่สุดสำหรับสยาม
เพราะเป็นระบบที่กำหนดความรับผิดไม่จำกัด
สมาชิกทุกคนในกลุ่มต้องรับผิดชอบหนี้สินของสหกรณ์ร่วมกันอย่างไม่จำกัดจำนวน
หลักการนี้ใช้ความไว้เนื้อเชื่อใจ
และการควบคุมกันเองในสังคมมาแทนที่หลักทรัพย์ค้ำประกันซึ่งชาวนาขาดแคลน
โดยสหกรณ์หาทุนที่จะจัดตั้งขึ้นต้องอยู่ในพื้นที่จำกัด และสหกรณ์ต้องมีขนาดเล็ก
สมาชิกต้องอยู่ในหมู่บ้านเดียวกัน รู้จักนิสัยใจคอกันดี เพื่อป้องกันการเบี้ยวหนี้
และที่สำคัญ ต้องไม่แสวงหากำไร
มุ่งเน้นการช่วยเหลือสมาชิกให้พ้นจากหนี้นอกระบบมากกว่าการหากำไรสูงสุด
กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ทรงเชื่อว่า วิธีการนี้จะเปลี่ยนหนี้สินที่พอกพูน ให้กลายเป็นทุนที่งอกเงยได้
โดยอาศัยพลังของการรวมกลุ่ม
จนกระทั่งรัฐบาลสยามได้จดทะเบียนสหกรณ์แห่งแรกขึ้นอย่างเป็นทางการ ชื่อว่า
สหกรณ์วัดจันทร์ ไม่จำกัดสินใช้
โดยมีกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์เป็นนายทะเบียนสหกรณ์พระองค์แรก
2)
สหกรณ์แห่งแรกของไทย สหกรณ์วัดจันทร์
ไม่จำกัดสินใช้ จัดตั้งขึ้น ณ ตำบลวัดจันทร์ อำเภอเมืองพิษณุโลก จังหวัดพิษณุโลก โดยจดทะเบียนเมื่อวันที่
26
กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2459 ซึ่งนับเป็นจุดเริ่มต้นอย่างเป็นทางการของการสหกรณ์ไทย
โดยเมื่อแรกตั้งมีสมาชิก 16 คน มีทุนดำเนินงาน 3,080 บาท เป็น ค่าธรรมเนียมแรก เข้า 80 บาท
และเงินทุนซึ่งกู้จากแบงก์สยามกัมมาจล (ปัจจุบันคือธนาคารไทยพาณิชย์ จำกัด
(มหาชน)) จำนวน 3,000 บาท ธนาคารฯ คิดอัตราดอกเบี้ยร้อยละ 6
สหกรณ์ให้สมาชิกกู้ในอัตราดอกเบี้ยร้อยละ 12 สมาชิกเอาเงินกู้ที่ได้ไปชำระหนี้ซึ่งมีดอกเบี้ยสูงกว่าร้อยละ
12 ที่เหลือจึงเอามาลงทุนทำนา
3) การขยายตัวของการสหกรณ์ไทย
หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 รัฐบาลคณะราษฎรและสมัยจอมพล
ป. พิบูลสงคราม ได้ใช้สหกรณ์เป็นเครื่องมือในนโยบายเศรษฐกิจชาตินิยม
เพื่อลดบทบาทพ่อค้าคนกลางชาวจีนและสร้างอำนาจต่อรองให้เกษตรกรไทย มีการขยายประเภทสหกรณ์หลากหลายขึ้น
เช่น สหกรณ์นิคม (แห่งแรกที่ อ.ลำลูกกา จ.ปทุมธานี พ.ศ. 2478)
สหกรณ์ร้านค้า (แห่งแรกที่ อ.เสนา จ.อยุธยา
พ.ศ. 2480) สหกรณ์บริการ (แห่งแรกคือสหกรณ์ทำร่มบ่อสร้าง
จ.เชียงใหม่ พ.ศ. 2484) มีการจัดตั้ง ธนาคารเพื่อการสหกรณ์ ในปี
พ.ศ. 2490 (ต่อมาแปรสภาพเป็น ธ.ก.ส. ในปี 2509) เพื่อเป็นแหล่งเงินทุนให้สหกรณ์
4) สหกรณ์ออมทรัพย์ไทย
สหกรณ์ออมทรัพย์ในประเทศไทย
เริ่มจัดตั้งขึ้นครั้งแรกเพื่อช่วยเหลือข้าราชการในกรมสหกรณ์
ต่อมาสหกรณ์ออมทรัพย์ได้เติบโตจนกลายเป็นสถาบันการเงินทางเลือกที่สำคัญของคนไทย
ดำเนินงานโดยยึดหลักการช่วยเหลือตนเองและช่วยเหลือซึ่งกันและกัน (Each
for All and All for Each) เพื่อสร้างความมั่นคงทางการเงินและยกระดับคุณภาพชีวิตของสมาชิก
สหกรณ์ประเภทออมทรัพย์สำหรับผู้มีรายได้ประจำเกิดขึ้นในปี
พ.ศ. 2492 โดยจัดตั้งขึ้นในหมู่ข้าราชการกรมสหกรณ์และพนักงานธนาคารเพื่อการสหกรณ์
จดทะเบียนเมื่อวันที่ 28 กันยายน พ.ศ. 2492 ในชื่อ “สหกรณ์ข้าราชการสหกรณ์
จำกัดสินใช้” แรกตั้งมีสมาชิก 132 คน มีทุนดำเนินงาน 2,720 บาท ผู้ริเริ่มคือนายจำเนียร สาระนาค
ขณะดำรงตำแหน่งพนักงานสหกรณ์เอกในกรมสหกรณ์
เป็นผู้ศึกษาหลักการมาจากสิงคโปร์และมาเลเซียซึ่งใช้ต้นแบบมาจากอังกฤษ
วัตถุประสงค์เริ่มแรกเพื่อใช้เป็นห้องเรียนหรือห้องปฏิบัติการในการส่งเสริมการจัดตั้งสหกรณ์ออมทรัพย์ในส่วนราชการอื่น
ๆ และเพื่อลดภาระหนี้สินของข้าราชการ หลังจากความสำเร็จของสหกรณ์ออมทรัพย์แห่งแรก
กิจการนี้ได้แพร่หลายไปยังกลุ่มอาชีพต่าง ๆ อย่างรวดเร็ว
โดยขยายตัวไปยังกลุ่มวิชาชีพต่าง ๆ ได้แก่ กลุ่มข้าราชการครู ตำรวจ ทหาร
พนักงานรัฐวิสาหกิจ และบริษัทเอกชน
สรุป สหกรณ์ไทยเริ่มจากการริเริ่มโดยภาครัฐ
เพื่อแก้ปัญหาหนี้สินชาวนา ได้วิวัฒนาการผ่านยุคชาตินิยมทางเศรษฐกิจ
ยุคควบรวมกิจการเพื่อความเข้มแข็ง
จนถึงปัจจุบันที่สหกรณ์เป็นสถาบันการเงินและองค์กรทางสังคมขนาดใหญ่ที่มีบทบาทสำคัญต่อเศรษฐกิจฐานรากของประเทศ
โดยเฉพาะสหกรณ์ออมทรัพย์ได้กลายเป็นสถาบันการเงินทางเลือกที่มีความสำคัญต่อระบบเศรษฐกิจไทยอย่างยิ่ง
โดยมีบทบาทรองลงมาจากธนาคารพาณิชย์
จากจุดเริ่มต้นเพื่อช่วยเหลือข้าราชการกลุ่มเล็ก ๆ
ได้เติบโตจนครอบคลุมสมาชิกหลายล้านคนทั่วประเทศ โดยยังคงยึดถือหลักการ
“การช่วยเหลือตนเองและช่วยเหลือซึ่งกันและกัน” เพื่อความกินดีอยู่ดีของมวลสมาชิก
2. อัตลักษณ์ของสหกรณ์
อุดมการณ์ คุณค่า หลักการ
และวิธีการสหกรณ์ เป็นโครงสร้างทางความคิดที่เชื่อมโยงกันอย่างเป็นระบบ
จากนามธรรมสู่รูปธรรม โดยมีรายละเอียดดังนี้
2.1 อุดมการณ์สหกรณ์ (Cooperative
Ideology) อุดมการณ์คือ “เป้าหมายสูงสุด” (Ultimate Goals) หรือภาพฝันปลายทางที่ขบวนการสหกรณ์มุ่งมั่นจะสร้างให้เกิดขึ้นจริง
เป็นความเชื่อร่วมกันที่ว่าการช่วยตนเองและการช่วยเหลือซึ่งกันและกันจะนำไปสู่การกินดีอยู่ดี
มีความเป็นธรรม และสันติสุขในสังคม มีรากฐานจากความต้องการแก้ไขปัญหาความทุกข์ยากทางเศรษฐกิจและสังคม
โดยเฉพาะในยุคปฏิวัติอุตสาหกรรมที่คนงานถูกเอารัดเอาเปรียบ โดยนายแพทย์วิลเลี่ยม
คิง (Dr. William King) ได้เสนอแนวทางว่า
ทางรอดของชนชั้นแรงงานคือการ “ทำงานร่วมกันเพื่อตนเอง” (Working for OURSELVES) แทนที่จะทำงานเพื่อผู้อื่น
โดยการรวมตัวกันสร้าง “ทุนส่วนรวม”
ขึ้นมา มีเป้าหมายเพื่อยกระดับเป้าหมายของสหกรณ์ให้สูงกว่าแค่ความสำเร็จทางธุรกิจ
แต่เป็นการสร้างสังคมที่ดีกว่าเดิม ลดการกดขี่และการเอารัดเอาเปรียบ
2.2 คุณค่าสหกรณ์ (Cooperative
Values) คุณค่าคือรากฐานทางปรัชญาและจริยธรรมที่เป็นเสมือนเสาหลักของอุดมการณ์
ซึ่งสมาชิกยึดถือร่วมกัน โดยองค์การสัมพันธภาพสหกรณ์ระหว่างประเทศ (ICA) แบ่งออกเป็น 2 กลุ่มหลัก ดังนี้
1) คุณค่าพื้นฐาน (Foundational
Values) ได้แก่ การพึ่งพาตนเอง (Self-help)
ความรับผิดชอบต่อตนเอง (Self-responsibility) ประชาธิปไตย
(Democracy) ความเสมอภาค (Equality) ความเที่ยงธรรม
(Equity) และความเป็นเอกภาพ (Solidarity)
2) คุณค่าทางจริยธรรม (Ethical
Values) ได้แก่ ความสุจริต (Honesty) ความเปิดเผย (Openness) ความรับผิดชอบต่อสังคม (Social
Responsibility) และความเอื้ออาทรต่อผู้อื่น (Caring for
Others)
2.3 หลักการสหกรณ์ (Cooperative
Principles) หลักการคือ “เข็มทิศ” หรือแนวทางปฏิบัติที่นำเอาคุณค่า (นามธรรม)
มาแปรเปลี่ยนให้เกิดผลเป็นรูปธรรมในการบริหารจัดการ ปัจจุบันยึดถือ หลักการสากล 7
ประการ ของ ICA (ค.ศ. 1995) ดังนี้
1) การเป็นสมาชิกโดยสมัครใจและเปิดกว้าง
(Voluntary
and Open Membership) เปิดรับทุกคนที่สามารถใช้บริการและเต็มใจรับผิดชอบโดยไม่กีดกันทางเพศ
สังคม เชื้อชาติ การเมือง หรือศาสนา
2) การควบคุมโดยสมาชิกตามหลักประชาธิปไตย
(Democratic
Member Control) สมาชิกมีส่วนร่วมกำหนดนโยบาย
ตัดสินใจด้วยสิทธิ “หนึ่งคน หนึ่งเสียง” โดยไม่ขึ้นกับจำนวนหุ้นที่ถือ
3) การมีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจของสมาชิก
(Member
Economic Participation) สมาชิกต้องลงทุน
(ถือหุ้น) และควบคุมเงินทุนอย่างเป็นธรรม ผลตอบแทนจากทุน (เงินปันผล)
ต้องมีอัตราจำกัด ส่วนกำไร (ส่วนเกิน) จะถูกจัดสรรเพื่อพัฒนาสหกรณ์
หรือเฉลี่ยคืนตามสัดส่วนการทำธุรกิจ (Patronage Dividend)
4) การปกครองตนเองและความเป็นอิสระ
(Autonomy and Independence) สหกรณ์เป็นองค์กรช่วยตนเอง
หากต้องทำข้อตกลงกับรัฐหรือแหล่งทุนภายนอก
ต้องมั่นใจว่าสมาชิกยังคงอำนาจควบคุมและรักษาความเป็นอิสระไว้ได้
5) การศึกษา ฝึกอบรม
และสารสนเทศ (Education, Training, and Information)
ต้องให้การศึกษาแก่สมาชิก กรรมการ และพนักงาน
เพื่อให้พัฒนาสหกรณ์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
และต้องสื่อสารให้สาธารณชนเข้าใจถึงประโยชน์ของสหกรณ์
6) การร่วมมือระหว่างสหกรณ์
(Cooperation
among Cooperatives) ร่วมมือกันในระดับท้องถิ่น
ระดับชาติ และนานาชาติ
เพื่อสร้างความเข้มแข็งให้ขบวนการและบริการสมาชิกได้ดีที่สุด
7) การเอื้ออาทรต่อชุมชน
(Concern
for Community) ดำเนินงานเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนของชุมชนตามนโยบายที่สมาชิกเห็นชอบ
ตารางที่ 1
หลักการสหกรณ์ 7 ประการและการประยุกต์ใช้
|
หลักการสหกรณ์ |
ตัวอย่างการประยุกต์ใช้ |
|
1. การเป็นสมาชิกโดยสมัครใจและเปิดกว้าง |
- กำหนดนโยบายและคุณสมบัติการรับสมาชิกที่ชัดเจน
โปร่งใส ไม่เลือกปฏิบัติ และสอดคล้องกับวัตถุประสงค์ของสหกรณ์ -
สร้างกระบวนการเข้าและออกจากสมาชิกภาพที่สะดวกและเป็นธรรม |
|
2. การควบคุมโดยสมาชิกตามหลักประชาธิปไตย |
- จัดการประชุมใหญ่สามัญประจำปีให้เป็นไปตามกฎหมายและข้อบังคับอย่างเคร่งครัด
-
อำนวยความสะดวกและส่งเสริมให้สมาชิกเข้าร่วมประชุมและใช้สิทธิออกเสียง -
จัดการเลือกตั้งคณะกรรมการที่โปร่งใสและเป็นธรรม -
รับฟังความคิดเห็นของสมาชิกและนำมาประกอบการตัดสินใจเชิงนโยบาย |
|
3. การมีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจของสมาชิก |
- กำหนดนโยบายการถือหุ้นที่ส่งเสริมการมีส่วนร่วมอย่างทั่วถึง
-
บริหารจัดการสหกรณ์ให้เกิดประสิทธิภาพเพื่อสร้างผลประโยชน์ตอบแทนแก่สมาชิก -
เสนอการจัดสรรกำไรสุทธิที่เที่ยงธรรมต่อที่ประชุมใหญ่ โดยคำนึงถึงเงินปันผล
เงินเฉลี่ยคืน และการสะสมทุนเพื่อความมั่นคง |
|
4. การปกครองตนเองและความเป็นอิสระ |
- ตัดสินใจเชิงนโยบายโดยยึดผลประโยชน์ของสมาชิกเป็นที่ตั้ง
ปราศจากการครอบงำจากบุคคลหรือองค์กรภายนอก - การทำข้อตกลงหรือสัญญาใด ๆ
กับหน่วยงานภายนอก ต้องไม่กระทบต่ออำนาจการควบคุมสหกรณ์โดยสมาชิก |
|
5. การศึกษา ฝึกอบรม
และสารสนเทศ |
- จัดสรรงบประมาณเพื่อการศึกษาอบรมแก่สมาชิก
คณะกรรมการ และเจ้าหน้าที่อย่างสม่ำเสมอ -
จัดทำรายงานและสื่อสารข้อมูลผลการดำเนินงานและสถานะทางการเงินของสหกรณ์ให้สมาชิกทราบอย่างโปร่งใสและเข้าใจง่าย |
|
6. การร่วมมือระหว่างสหกรณ์ |
- แสวงหาแนวทางในการทำธุรกิจหรือลงทุนร่วมกับสหกรณ์อื่นเพื่อสร้างความเข้มแข็งให้แก่ขบวนการ
-
สนับสนุนและเข้าร่วมกิจกรรมของชุมนุมสหกรณ์และสันนิบาตสหกรณ์แห่งประเทศไทย |
|
7. การเอื้ออาทรต่อชุมชน |
- จัดสรรกำไรสุทธิส่วนหนึ่งเป็นทุนสาธารณประโยชน์เพื่อสนับสนุนกิจกรรมในชุมชน
-
พิจารณาผลกระทบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมในการตัดสินใจดำเนินธุรกิจและการลงทุน -
จัดสวัสดิการที่ครอบคลุมและตอบสนองความต้องการของสมาชิกและครอบครัว |
2.4 วิธีการสหกรณ์ (Cooperative
Practices) คือการนำหลักการมาประยุกต์ใช้ในกิจกรรมทางเศรษฐกิจและสังคมในชีวิตประจำวัน
เป็นการกระทำที่มองเห็นและวัดผลได้ ตัวอย่างเช่น
1) การดำเนินธุรกิจ
การรวมกันซื้อ รวมกันขาย การกำหนดราคายุติธรรม การใช้ระบบเงินสด
(ในอดีตเพื่อลดความเสี่ยง) และการจ่ายเงินเฉลี่ยคืนให้สมาชิกตามส่วนที่มาใช้บริการ
2) การบริหารจัดการ
การจัดประชุมใหญ่สามัญประจำปี การเลือกตั้งคณะกรรมการ
การจัดสรรกำไรสุทธิเป็นทุนสำรองและทุนสวัสดิการต่าง ๆ
3) กระบวนการ
การเริ่มต้นจากเล็กไปใหญ่ เช่น แนวคิดของ Dr. William King ที่เสนอให้เริ่มจากการออมเงินรายสัปดาห์เพื่อตั้งร้านค้าสหกรณ์ แล้วนำกำไรมาสะสมเป็นทุนส่วนรวมเพื่อขยายกิจการ
2.5 ความสัมพันธ์ของคุณค่า อุดมการณ์ หลักการ และวิธีการสหกรณ์ ความสำเร็จของสหกรณ์เกิดจากการเชื่อมโยงคุณค่า อุดมการณ์ หลักการ และวิธีการสหกรณ์เข้าด้วยกัน หาก “วิธีการ” ดำเนินธุรกิจแยกขาดจาก “หลักการ” และ “คุณค่า” สหกรณ์จะสูญเสียอัตลักษณ์และอาจนำไปสู่ความล้มเหลวหรือการทุจริต เช่น การมุ่งกำไรสูงสุดจนละเลยการช่วยเหลือสมาชิก หรือการลงทุนที่มีความเสี่ยงสูงโดยขาดความรับผิดชอบ
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น