การพัฒนาการเกษตรมีความเกี่ยวข้องเชื่อมโยงกับบริบทและเงื่อนไขต่างๆ อย่างกว้างขวาง ทั้งในมิติทางด้านแนวคิด พื้นที่ เกษตรกร ชุมชน และสังคม ตลอดจนนโยบายต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง ดังนั้นในการศึกษาเกี่ยวกับการพัฒนาการเกษตรจึงจำเป็นต้องทำความเข้าใจเกี่ยวกับบริบทและเงื่อนไขต่างๆ ดังที่กล่าวมา โดยเฉพาะการทำความเข้าใจเกี่ยวกับแนวคิดว่าด้วยระบบเกษตรกรรม และแนวคิดการพัฒนาการเกษตรไทย ซึ่งมีรายละเอียดดังต่อไปนี้
แนวคิดว่าด้วยระบบเกษตรกรรม
ผ่องพรรณ ตรัยมงคลกูล, นิตยา เงินประเสริฐศรี และ Guy Trebuil (2537 อ้างถึง Trebuil, Guy, 1988) ได้สรุปเกี่ยวกับแนวคิดว่าด้วยระบบเกษตรกรรมถึงนิยามความหมาย และองค์ประกอบต่างๆ ไว้ดังนี้
นิยามเบื้องต้น
1) ระบบการผลิต (Agricultural Production System: APS) หมายถึง หน่วยการผลิตระดับฟาร์ม (ระดับครัวเรือนเกษตรกร) ซึ่งเป็นภาพรวมของทั้งระบบของทุกประเภทการผลิตในฟาร์มนั้น (การปลูกพืชชนิดใด การเลี้ยงสัตว์ชนิดใด) และกิจกรรมที่เกี่ยวข้องในกระบวนการผลิตทั้งมวล ซึ่งเกษตรกรได้เลือกปฏิบัติเพื่อตอบสนองวัตถุประสงค์ในการผลิต ภายใต้ศักยภาพและข้อจำกัดทางด้านกายภาพและชีวภาพ และเงื่อนไขทางด้านเศรษฐกิจและสังคมที่เกษตรกรเผชิญอยู่ในช่วงเวลาขณะนั้น
2) ระบบเกษตรกรรม (Agrarian System: AS) หมายถึง ภาพรวมของสภาวะการเกษตรในระดับชุมชนที่เป็นอยู่ในช่วงเวลาหนึ่ง เป็นภาพสะท้อนการปรับเปลี่ยนระบบการผลิตของเกษตรกรในชุมชน ให้สอดคล้องกับสภาพแวดล้อมทางนิเวศวิทยา และเงื่อนไขทางเศรษฐกิจและสังคม ตลอดจนภาวะความจำเป็นของชุมชนในช่วงเวลานั้นๆ
องค์ประกอบของระบบเกษตรกรรม
การทำความเข้าใจวิวัฒนาการของระบบเกษตรกรรมจำเป็นต้องศึกษารายละเอียดขององค์ประกอบ 4 กลุ่ม ต่อไปนี้
1) ระบบนิเวศ (Ecosystem) หมายถึง สภาพแวดล้อมตามธรรมชาติทั้งทางด้านกายภาพและชีวภาพของชุมชนเกษตรกร ซึ่งได้แก่ สภาพภูมิอากาศ ลักษณะของดิน วัฎจักรของน้ำ ตลอดจนพืชพรรณ และสัตว์ที่มีอยู่ สภาพแวดล้อมเหล่านี้มีลักษณะเฉพาะที่เอื้ออำนวยต่อการดำรงชีวิตของพืชและสัตว์เฉพาะชนิดในท้องที่หนึ่งๆ โดยธรรมชาติแล้วสภาพแวดล้อมมีแนวโน้มที่จะคงความสมดุลไว้ได้ภายใต้การเปลี่ยนแปลงตามปกติที่ไม่มีการแทรกแซงจากภายนอกระบบ
2) ระบบนิเวศ-เกษตร (Agro-Ecosystem) หมายถึง การปรับใช้สภาพแวดล้อมเพื่อประโยชน์ในการเกษตร โดยกรรมวิธีต่างๆ ตั้งแต่ระดับง่ายเช่นการถางป่าทำไร่เลื่อนลอย จนถึงระดับที่ซับซ้อนขึ้น เช่น การใส่สารเคมีในการปลูกพืช กรรมวิธีต่างๆ เหล่านั้นก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงต่อสภาพแวดล้อม กลายเป็นระบบนิเวศ-เกษตรที่ผ่านการปรับเปลี่ยนส่งผลให้สภาวะสมดุลเสียไปหรือไวต่อการเปลี่ยนแปลงมากขึ้น
3) โครงสร้างพื้นฐานทางด้านเกษตรกรรม (Agrarian Structure) หมายถึง ลักษณะความสัมพันธ์ในแง่มุมต่างๆ ของทรัพยากรการผลิต อันได้แก่ ที่ดิน น้ำ แรงงาน เครื่องมือการผลิต และทุน ภายใต้สภาพแวดล้อมที่เป็นอยู่ รวมถึงความสัมพันธ์กับปัจจัยภายนอกทั้งทางด้านเทคโนโลยี เศรษฐกิจ และสังคม โครงสร้างดังกล่าวเป็นสิ่งกำหนดลักษณะการครอบครองการผลิต ผลผลิต และการใช้ประโยชน์ของผู้คนกลุ่มต่างๆ ในชุมชน
4) แหล่งความรู้ความคิด[1] (Ideology Institutions) หมายถึง แหล่งกำเนิดและแหล่งเผยแพร่ความรู้ความคิดทั้งในด้านกรรมวิธีการผลิตทางเกษตรโดยตรง และด้านอื่นที่มีอิทธิพลต่อวิถีทางการเกษตร อันได้แก่ ระบบการบริหาร การเมือง ศาสนาและความเชื่อ ระบบเศรษฐกิจและสังคม ซึ่งอาจจะได้แก่ ระบบที่เป็นทางการที่เป็นผลผลิตมาจากวิวัฒนาการในยุคใหม่ หรือระบบไม่เป็นทางการที่เป็นแหล่งของเทคนิควิทยา ตลอดจนความเชื่อพื้นบ้านที่ได้สั่งสมในชุมชน การศึกษากลไกและบทบาทของแหล่งความรู้ความคิดเหล่านี้อย่างครอบคลุม จะช่วยให้เข้าใจกฎเกณฑ์ที่เป็นอยู่ในสังคมเกษตรกรรม รวมทั้งเหตุและผลของการปรับเปลี่ยนระบบเกษตรกรรมที่ได้เกิดขึ้นในชุมชน
โดยสรุปแนวคิดว่าด้วยระบบเกษตรกรรมเป็นแนวคิดที่ใช้เป็นพื้นฐานในการศึกษาระบบเกษตรกรรม ด้วยการให้ความหมายของระบบการผลิตและระบบเกษตรกรรมอย่างเจน และอธิบายให้เห็นถึงองค์ประกอบต่างๆ ของระบบเกษตรกรรมซึ่งประกอบไปด้วย ระบบนิเวศ ระบบนิเวศเกษตร โครงสร้างด้านเกษตรกรรม และอุดมการณ์ของสถาบันต่างๆ ทางการเกษตร ซึ่งแนวคิดดังกล่าวช่วยให้สามารถศึกษาวิเคราะห์ระบบเกษตรกรรมได้อย่างครอบคลุมและเป็นระบบ
[1] อ้างอิงตามต้นฉบับเดิม ซึ่งในที่นี้น่าจะหมายถึง “สถาบันที่กำหนดอุดมการณ์ทางการเกษตร”
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น